De in 1911 op 36-jarige leeftijd overleden schilder/componist Mikolajus Ciurlionis is de eerste Litouwse componist van betekenis die zich inzette voor de assimilatie van de eigen volksmuziek in de kunstmuziek. Op het gebied van de schilderkunst blonk hij achteraf bezien echter meer uit dan in de muziek. Door kunsthistorici wordt hij wel gezien als voorloper van Kandinsky. In Kaunas, de tweede stad van Litouwen, staat zelfs het Ciulionis Museum dat speciaal gewijd is aan zijn overigens schitterende schilderijen.
Muziek was een middel om zijn visie op het leven aan de mensheid kenbaar te maken. En later, toen bleek dat dat niet zo gemakkelijk was, nam de schilderkunst die functie grotendeels over. Ciurlionis' zeer persoonlijke schilderijen hebben een grote visuele verbeeldingskracht met titels die vaak aan muziek ontleend zijn: Muziek van het Woud, Preludium, Fuga, Sterrensonate, Voorjaarssonate, Zeesonate.
Volgens Ciurlionis bestonden er geen grenzen tussen de verschillende vormen van kunst. Aan een van zijn vrienden schreef hij: 'Onze activiteiten als eerste componisten dienen de komende generatie to voorbeeld. Wij vormen de schakel tussen de Litouwse volksliederen en de muziek van de toekomst. Volksliederen zijn ongepolijste marmerbrokken die wachten op een genie dat ze in onsterfelijke scheppingen kan veranderen. Volkskunst moet de basis worden van onze kunst, dááruit moet een Litouwse stijl voortkomen'.
Over het algemeen is muziek uit de Baltische landen nogal melancholisch. Ciurlionis zei: ' In mijn composities ben ik vaak treurig gestemd. Ze bevatten de Litouwse droefheid, een nationaal gegeven dat mijn compositieleraar Carl Reinecke in Leipzig niet kon begrijpen. Ik gebruik vaak scherpe dissonanten. De oude man fronste dan zijn wenkbrauwen en vroeg "Waarom zo verdrietig?". Maar hoe moet ik dat nou weten?'
Playlist:
Traditioneel - Canonisch volkslied
onbekende uitvoerenden
Eigen Opname
Traditioneel - Skranc bitela
Ensemble Gadula
Planett WMD 242060
Mikolajus Ciurlionis - Prelude op. 4 no.2, Nocturne op. 6 no.2,
Prelude op. 7 no. 2, Drie Preludes op. 20 & Prelude op. 32 no.2
Aleksandra Juozopenaite-Eesmaa, piano
Eigen opname
De kracht van de persoonlijkheid van Ciurlionis lag uiteindelijk bij zijn hoogst persoonlijke schilderkunst die internationaal beschouwd op zeer hoog niveau is.
Maar publieke waardering zit nog al eens tegen. Hoezeer zijn schilderijen ook verbonden waren met de Litouwse cultuur, in zijn eigen land werd hij aanvankelijk alleen als componist serieus genomen. Zijn schilderijen hingen in 1907 op de eerste tentoonstelling van Litouwse kunst eenzaam tussen Litouwse houtsnijwerken, smeedwerken en wandkleden. Het publiek had er nauwelijks belangstelling voor - ze vonden hem een onbegrijpelijk schilder. Aan een enkeling die wel zijn waardering uitsprak schonk hij uit een soort misplaatste dankbaarheid vaak één van zijn werken. Maar in St. Petersburg vond hij gelukkig meer begrip en waardering. Bijzonder vond men zijn schilderen op pakpapier waardoor overigens zijn werk zo broos is geworden dat veel van zijn schilderijen het Ciurlionis Museum in de stad Kaunas niet mogen verlaten.
In 1910 werd Ciurlionis krankzinnig. Een jaar daarna stierf hij in een sanatorium in Warschau.
Het eerste grote orkestwerk dat Ciurlionis schreef was het symfonisch gedicht Miske - In het Bos. Met dit stuk begint eigenlijk de serieuze Litouwse muziekgeschiedenis.
Ciurlionis, die op kosten van vorst en maecenas Michael Oginski in Warschau mocht studeren, stuurde dit stuk in naar een Warschause compositiewedstrijd.
En hij won: hij kreeg de eerste prijs!
Maar toen gebeurde er iets heel vervelends. De jury besefte niet dat Ciurlionis geen Pool was. Toen men zich dat wél realiseerde besloot men van een prijsuitreiking af te zien.
Gelukkig ontving hij naar aanleiding van het succes van In het Bos opnieuw een toelage van vorst Oginski.
Ciurlionis stelde aan het begin van de 19e eeuw dat het misschien wel 100, 200 of 300 jaar kon gaan duren voordat de emancipatie van de Litouwse cultuur een feit zou zijn. Hij was er van overtuigd dat Litouwse componisten, op basis van de volkscultuur, een eigen kunst zouden scheppen.
|
Ciurlionis was te pessimistisch want al 60 jaar na zijn dood presenteerde
Bronius Kutavicius een geslaagde stijl waarin een synthese plaatsvindt tussen Litouwse volksmuziek en nieuwe muziek. Deze inmiddels 68-jarige componist ontwikkelde een unieke stijl die veel jongere Litouwse componisten heeft beďnvloed. De stem heeft vooral zijn interesse want, zo zegt hij, ' neem een miljoen stemmen en je hebt een miljoen timbres die stuk voor stuk karakteristiek zijn'. Eén van zijn beste stukken is het oratorium 'De Laatse Heidense Rituelen' op tekst van de Litouwse dichter Sigitas Geda. | 
Bronius Kutavicius in Utrecht |
Playlist:
Vincas Kudrika - Litouws volkslied
Misrus Choras
C10 31343001
Mikolajus Ciurlionis - Prelude in B groot
Vytautas Landsbergis
EMI Classics 72243 5 66791 22
Mikolajus Ciurlionis - Zes Preludes op. 33
Aleksandra Juozopenaite-Eesmaa, piano
Eigen opname
Mikolajus Ciurlionis - In het Bos
Litouws Staats Symfonie Orkest onder leiding van Gintaras Rinkevicius
King Records KICC 76
Bronius Kutavicius - De Laatste Heidens Rituelen
Gintaré Skeryté, sopraan; Leopoldas Digrys, orgel; Mindaugas Budzinauskas, Linas Dakinevicius, Loranas Gadeikis en Mindaugas Pupeikis, hoorn & Koor van de Ciurlionis Hogeschool voor de Kunsten uit Vilnius onder leiding van Darius Skramtai
33 Records 33CD006
In tegenstelling tot volksliederen, die taal als beperking hebben, overschreden muziekinstrumenten als handelswaar altijd wél de landsgrenzen. De kantele is daar een mooi voorbeeld van. In Finland zegt men 'kantele', in Estland 'kannel', in Letland 'kokle' en in Litouwen 'kankle'. Een ander authentiek Litouws instrument is de birbyne dat de klank van een soort klarinet heeft.
Playlist:
Traditioneel - Vogel, waar ben je?
Eigen Opname
Traditioneel - O kas prazydo
Ensemble Gadula
Planett WMD 242060
Traditioneel - oude melodie op de kankle
Ensemble Gadula
Planett WMD 242060
vogelimitaties
Folkloristisch Ensemble van de Universiteit van Vilnius
Melodia LDX 274 922
Balys Dvarionas - Elegie voor birbyne en piano
Kastytis Mikiska, birbyne en Igina Mauzalte, piano
Ambitus amb 97989
|
Er zijn in Litouwen eigenlijk twee soorten 'compositiescholen'. De ene is die van Bronius Kutavicius - een richting van vooral het hart met speciale aandacht voor de traditionele volksmuziek. De andere compositieschool is die van
Osvaldas Balakauskas. Bij deze richting gaat het meer om een cosmopolitische oriëntatie. Met Kutavicius is de nu 63-jarige Osvaldas Balakauskas de buiten de landsgrenzen meest gespeelde Litouwse componist. Hij geeft les aan het Conservatorium van Vilnius, de hoofdstad van Litouwen, en is een leraar waar veel studenten graag bij willen studeren. | 
Osvaldas Balakaus (rechts) met zijn vrouw en programmamaker Robert Nasveld |
In 1988 werd Osvaldas Balakauskas betrokken bij de politieke beweging Sajudis die streed voor de onafhankelijkheid van Litouwen - iets dat kort daarna ook lukte. De meeste politieke functies waren in handen van Russische diplomaten. Toen de onafhankelijkheid in 1990 een feit was, was er een nieuwe generatie vooral Litouwse diplomaten nodig. Musicoloog Vytautas Landsbergis, die Sajudis naar de onafhankelijkheid leidde, werd de eerste Litouwse president. Osvaldas Balakauskas werd meteen gevraagd om ambassadeur in Parijs te worden. Later werd hij overgeplaatst naar Spanje en Portugal. Maar zijn wens was om toch weer terug te keren naar zijn activiteiten als componist en leraar. In 1994 kon men weer genieten van zijn aanwezigheid op het conservatorium in Vilnius.
Naast Bronius Kutavicius en Osvaldas Balakauskas is de 50-jarige Algirdas Martinaitis is één van de meest gespeelde Litouwse componisten. Hij behoort meer tot de richting van het hart en is vooral geďnteresseerd in de nieuwe tonaliteit en eenvoud.
Litouwse volksmuziek, populaire religieuze muziek, Oosterse filosofie, theatrale gebaren, Bijbelse teksten, creatieve inspiratie in het werk van Schubert en Messiaen - het zijn allemaal bouwstenen die in de muziek van Algirdas Martinaitis zijn terug te vinden.
Eén van zijn bekendste werken is Cantus ad Futurum, een in 1982 geschreven cantate op eigen tekst voor 2 sopranen, fluit, hobo, cello, clavecimbel en orgel.
Playlist:
Traditioneel - Oi tu sakale
Ensemble Gadula
Planett WMD 242060
Bronius Kutavicius - Twee Vogels in het Struikgewas
Giedre Kaukaité, sopraan; Eugenyus Oiliciauskas, hobo en Julius Andrejevas, piano & tape
Eigen opname
Osvaldas Balakauskas - Symfonie no. 2
het Litouws Filharmonisch Staatsorkest onder leiding van Juozas Domarkas
33 Records 33CD 003
Algirdas Martinaitis - Cantus ad Futurum
Regina Maciuté en Siguté Stonyté, sopraan & het Ensemble Humana onder leiding van Algirdas Vizgirda
Musica Humana VSCD-039
Voor sommige componisten komen opdrachtgevers soms uit rare hoeken zetten. In 1991 hield de Europese Commissie voor Veiligheid en Samenwerking een conferentie in het Poolse Cracow. Aan de Litouwse componist Osvaldas Balakauskas, die ambassadeur in onder andere Parijs was, gaf men de opdracht om een werk voor viool en piano te componeren.
Algirdas Martinaitis is in tegenstelling tot Osvaldas Balakauskas, maar monjesmaat geďnteresseerd geweest in a-tonale avonturen. Het gaat hem vooral om eenvoud. Hij put zijn inspiratie vooral uit de Bijbel, Litouwse volksmuziek, religieuze muziek, de muziek van bijvoorbeeld Messiaen en Oosterse filosofiëen.
Tot slot werk van twee componisten die wortels hebben in de volksmuziek: Mindaugas Urbaitis en Bronius Kutavicius.
Mindaugas Urbaitis, jarenlang voorzitter van de Litouwse componistenbond, liet zich door de canontechnieken van de volksmuziek leiden in Love Song and Farewell voor stem en' digital delay system' op tekst van Antanas Jonynas.
Nostalgie hoort bij veel Litouwse muziek. Hoe dat komt vroeg men bijna al een eeuw geleden aan de eerste Litouwse componist van betekenis: Mikolajus Ciurlionis.
Hij zei: ' In mijn composities ben ik vaak treurig gestemd. Ze bevatten de Litouwse droefheid, een nationaal gegeven dat mijn compositieleraar Carl Reinecke in Leipzig niet kon begrijpen. De oude man fronste dan zijn wenkbrauwen en vroeg "Waarom zo verdrietig?". Maar hoe moet ík dat nou weten?'
Een onopgehelderd fenomeen dus.Ook Mindaugas Urbaitis refereert weer aan die Litouwse droefheid.
De 68-jarige Bronius Kutavicius is dé Litouwse componist die zich in zijn muziek laat inspireren door geschiedenis en die zo karakteristieke Litouwse volksmuziek. Zijn From the Jatvingian Stone voor vocaal ensemble en niet-traditionele volksinstrumenten is een soort monument voor een nu uitgestorven stam en een herdenking van de geschiedenis van Litouwen. Uit dit oratorium het tweede deel waarin een door Kutavicius opgetekende melodie uit Dzukië, een streek in Litouwen.
Al schrijft hij tonaal en doet de muziek droevig aan, Bronius Kutavicius beschouwt zijn muziek wars van sentimentaliteit. Misschien geeft híj wel een bevredigend antwoord op die vraag aan Ciurlionis waarom de muziek uit Litouwen vaak zo droevig is. Hij zegt:
'Ik ben in het land opgegroeid, ik ken het dorpsleven, ik ken de mensen en volgens mij wordt het Litouwse dorp door de traditionele romantiek niet juist getypeerd. De échte dorpeling is niet sentimenteel. Hij heeft affiniteit met de cultuur en de muziek van de twintigste eeuw. Ik weet zeker dat een eenvoudig mens meer van de eigentijdse muziek begrijpt dan menig beroepsmusicus die alles in bepaalde systemen dwingt en elk stuk hoe dan ook met vooroordelen tegemoet treedt'.
In zijn Dzukische Variaties voor kamerorkest en geluidsband klinkt een door een koor gezongen volksliedje uit de streek Dzukië over het aanbreken van de dag. In korte variaties becommentarieert Kutavicius in feite de volksmuziek. En dat wezen is: eenvoud.
Playlist:
Rytis Mazulis - De Wandelmachine voor twee piano's achthandig
Eigen Opname
Osvaldas Balakauskas - Rain for Cracow
Rusné Mataityté, viool en Margrit Julia Zimmermann, piano
ASV CD DCA 1063
Algirdas Martiniatis - Notenboek van het Levenselixer voor twee piano's en synthesizer
Eigen opname
Mindaugas Urbaitis - Love Song and Farewell
Siguté Trimakaité, sopraan
VSCD 054
Bronius Kutavicius - Deel 2 uit From the Jatvingian Stone
Kristina Kondrataviciené, sopraan; het Kamerkoor Aidija onder leiding van Romas Grazinis
33 Records 33CD006
Bronius Kutavicius - Dzukische Variaties
Het Radio Kamerorkest staat onder leiding van Mark Foster
Eigen opname
Links:
Litouwen Pagina.nl
Zoveel mogelijk nuttige informatie over Litouwen
Lithuanian Music Information and Publishing Centre
zie ook:
NPS Thema: Oud geluid, nieuwe klanken en
NPS Thema: Estland
Samenstelling: Robert Nasveld